IZABRANI SPISI, Milan Kašanin

Povratak Milana Kašanina

Knjiga Izabrani spisi Milana Kašanina, koju je priredio prof. dr Milana Aleksića, objavljena je s namerom da pruži pouzdano i pregledno izdanje najvažnijih tekstova jednog od najznačajnijih esejista, kritičara i istoričara umetnosti XX veka. Posle dužeg ćutanja izdavačke scene, ovo izdanje vraća Kašanina u fokus srpske kulture, otkrivajući snagu njegove misli i lepotu stila koji spajaju književnost, istoriju i filosofiju umetnosti.

Sudbine i ljudi

Prvi deo knjige donosi izbor iz zbirke Sudbine i ljudi – dvanaest ogleda o srpskim piscima i kritičarima, od Branka Radičevića do Jovana Dučića. Kašanin je u svakom od njih prepoznao sudbinsku odrednicu koja određuje i čoveka i njegovo delo: Branko Radičević je pesnik „između orla i vuka“, Đura Jakšić „mučenik“, Zmaj „narodni pesnik“, Laza Kostić „Prometej“, Simo Matavulj „uskok“, a Dučić „usamljenik“. Taj niz portreta otkriva osoben Kašaninov postupak. On spaja literarnu analizu i ljudsku sudbinu, osvetljavajući književnost kao živi izraz naroda i vremena.

U ogledima o Nediću, Popoviću i Skerliću Kašanin pokazuje manje simpatije, ali više istorijskog osećaja: njihovo delo vidi kao neophodan, ali ograničen pokušaj sistematizacije srpske književnosti. Tako Sudbine i ljudi postaju sinteza kulture kao duhovne biografije naroda.

Pronađene stvari i Slučajna otkrića

Sledeći deo Izabranih spisa obuhvata oglede iz knjiga Pronađene stvari i Slučajna otkrića. Tu se Kašanin pojavljuje kao mislilac kulture i svedok istorije. Njegov tekst o Bori Stankoviću predstavlja rano i prodorno čitanje Vranjanca kao pisca „sopstvenog sna“ koji je u modernu srpsku književnost uneo duh tragedije. U ogledima o umetnosti, prošlosti i sudbini Kašanin iznosi uverenje da je lepota trajna forma istine i da je kulturno nasleđe temelj nacionalnog identiteta.

U esejima poput Tamnica, Svetinja i Sastanak, Kašanin spaja lična sećanja i filozofsku meditaciju. Pišući o Dušanovim zadužbinama, o manastiru Svetih arhangela ili o svojoj mladosti u Austrougarskoj, on promišlja suštinu slobode, dostojanstva i kulturnog pamćenja. „Ko ne voli svoje, ne može da voli ni tuđe“ – ta rečenica, jedna od najcitiranijih iz njegovih razgovora, postaje moto celokupnog njegovog opusa.

Jedinstvo tradicije i modernosti

Ovo izdanje predstavlja Kašanina u svoj njegovoj složenosti – kao modernog intelektualca koji je tradiciju razumeo ne kao teret prošlosti, već kao živi izvor kulturnog samopouzdanja. Njegovi ogledi i danas deluju sveže: oni vraćaju veru u jezik, meru i lepotu kao najviše oblike nacionalne kulture. Izabrani spisi zato nisu samo povratak jednom zaboravljenom autoru, već i podsetnik da je misao o čoveku i umetnosti uvek savremena ako je utemeljena u istini i stilu.