U Sali SKZ predstavljena knjiga Jovana B. Markuša ‒ „Crna Gora kroz istorijska dokumenta: narod, jezik, crkva, država“, Matica srpska – društvo članova u Crnoj Gori, Podgorica, 2021.

U četvrtak, 9. juna 2022. godine, Srpska književna zadruga ugostila je prijatelje iz ustanove Matica srpska ‒ društvo članova u Crnoj Gori i predstavila njihovo izdanje ‒ Jovan B. Markuš, Crna Gora kroz istorijska dokumenta: narod, jezik, crkva, država, Podgorica, 2021.

O knjizi su govorili: prof. dr Dušan Krcunović, Dragan Lakićević ‒ glavni urednik SKZ, prof. dr Drago Perović i autor.

***

Dragan Lakićević

SRPSKI TEMELJI CRNE GORE

Jovan B. Markuš, Crna Gora kroz istorijska dokumenta: narod, jezik, crkva, država, Matica srpska – društvo članova u Crnoj Gori, Podgorica, 2021.

Obimna knjiga, velikog formata, puna slika, imena, datuma, naporedo na srpskom i na engleskom jeziku, kao da je sačinjena da zabeleži i posvedoči o zemlji koja je nestala, a jednog dana bi se moglo tvrditi da nije ni postojala. Ogromnom zbirkom dokumenata – snimaka i faksimila, dokazuje se da je ta zemlja, u svom imenu, jeziku i veri, ipak postojala i trajala dok ju je nešto promenilo i izbrisalo.

Među toliko imena, aktera crnogorske istorije, tradicije i kulture ima li ikoga koga se, u njegovo doba, moglo pitati kako mu se zove narod, jezik, crkva, država? I da odgovor ne bude isti. I da li su oni, i mi – docniji, nekad – mogli pomisliti da ćemo jednog dana nekome, recimo svojoj deci, morati da objašnjavamo, dokazujemo i dokumentujemo ko smo i kako se zovemo, kojim pismom pišemo i kako se krstimo!

Možda je došlo to vreme, pa je zato pomni istraživač dokumenata i znalac arhiva, g. Jovan B. Markuš, Cetinjanin, svojevremeno i predsednik cetinjske opštine, zauzeo da pronađe i odabere i, slikom i rečju, pokaže kako su Crnogorci oduvek i u celini bili Srbi – deo srpskog naroda koji nema drugog jezika osim srpskoga, ni druge vere nego pravoslavne. Markuš je dokumenta razvrstao i poređao hronološki, opremio podacima o izvorima.

On je iz mraka arhiva i zaborava izneo mnoga živopisna dokumenta i omogućio tim dokumentima da govore svojim jezikom: neumoljivom slikom svakog papira i spomenika iz prošlosti. Arhivi i iz kojih su izvađeni ovi dokumenti čine se ogromni kao najveća biblioteka a sežu u duboku istorijsku prošlost. U njima su vekovi zapisanog i zapečaćenog postojanja i iskustva. Ono što nije zapisano u dokumentima i štampano u  knjigama i novinama – rečeno je na grobljima i na liturgijama, a to su posvećena mesta. Najviše je pak ostalo u dušama naših predaka koji su znali i osećali da su narod Svetog Save i Miloša Obilića, koji do danas u istom jeziku i rodu baštine Njegoša i Vuka i Zmaja zajedno.

Pečat i potpis identiteta i nacionalne (verske i jezičke) samosvesti našao je Jovan B. Markuš na mnogim mestima: ne samo u knjigama i književnim spisima, već i na crkvenim zidovima i ikonama, na starim gravirama, geografskim i topografskim kartama, državnim ispravama, pa i na „topu sa Žabljaka“, na kojem je „mitropolit Petar II Petrović Njegoš dao da se urežu sljedeći stihovi:

              Crnogorci kad ono viteški
              Žabljak tvrdi turski poharaše
             Onda mene starca zarobiše
             Na Cetinje srpsko dovukoše“.

Bilo je to u martu 1835. godine.

Na metalu topa (koji je „danas izložen u nekadašnjem konaku Cetinjskog manastira (Biljardi)“ urezano je ono što je iz Gorskog vijenca urezano u um i dušu svakog Crnogorca/Srbina. Ko je mogao slutiti, pa i najveći pesnik „lovćenski tajnovidac“, da će jednog dana neka polupismena ali beskrupulozna režimska sila odbaciti i zapis na topu i Gorski vijenac, a građanima, školi i medijima nametnuti svoju, sebi svojstvenu, ideologiju, viđenu u susednoj Nezavisnoj Državi Hrvatskoj sa istim programom.

Isto tako, u zakonicima, na grobnim pločama, spomenicima, spomen-tablama – u kamenu, u bronzi, na svitcima sa fresaka, u čituljama, na diplomama, u udžbenicima koje je štampala Državna štamparija na Cetinju, u novinama, u školskim svedočanstima i službenim ispravama, pa i u stranoj štampi, kao što je The National Geografic Magazine (broj 11, Vašington, 1908).

Na Cetinju i u Crnoj Gori najviše srpskog osećanja i samoodređenja bilo je u vreme duge vladavine knjaza i kralja Nikole I Petrovića, da bi se, potkraj te vladavine i neposredno posle nje zametnulo seme inata i gordosti, svojstveno deci i nedozrelima, koji se najpre dure: Nisi mi više drug, ili Nisam ti više sin, a potom ih osvaja strast čijim eksponatima se danas diči „srbsko Cetinje“ zajedno sa presjednikom Crne Gore. Projektanti budućnosti i ideolozi komunizma prepoznali su pravo tle svekolike slabosti, inferiornosti, sujete i potkupljivosti, poltronstva – za ostvarenje svojih i političkih programa.

Nikolino doba prepuno je „službenih listova“, uverenja, govora, programa, telegrama u kojima svi imaju Narodnost – srpsku, Vjeru – pravoslavnu. Čak i za vreme okupacije u Prvom svetskom ratu, kad su Austrougari zabranili ćirilicu i uveli službenu latinicu (baš kao režim Mila Đukanovića početkom 21. veka), u službenim uverenjima i pasošima, na osnovu „Zakona o narodnijem školama“, stoji: Narodnost – srpska, Vjera – pravoslavna.

Markuš je snimio i dokumenta iz 1945. i 1953. godine, gde u zaglavlju školskog svedočanstva stoji „Demokratska federativna Jugoslavija“ – „Federalna Crna Gora“  – sve ćirilicom, a prvi predmet zove se Srpski jezik.

Što se srpskog jezika i pisma tiče, u davnim spomenicima, od Miroslavljevog jevanđelja, slikanog i pisanog u Bijelom Polju, krajem 12. veka pa preko Oktoiha prvoglasnika, štampanog na Cetinju 1494. godine, u testamentima, pismima, bukvarima – sve je na srpskom i ćirilicom. U školama se uči srpski jezik, srpska književnost i srpska istorija. Na Cetinju, 1900. godine štampa se Srpska gramatika „za treći i četvrti razred osnovnijeh škola u Knjaževini Crnoj Gori“.

„Nakon uvođenja vojne uprave, okupator je, početkom 1916, sproveo posebne mjere u školstvu Crne Gore. Naređeno je da se u crnogorske škole, umjesto ćirilice uvede latinično pismo, kao i da se iz nastavnih programa izbace junačke i patriotske pjesme i srpska istorija“. Tome se „suprotstavila grupa učitelja iz Bjelopavlića, njih četrnaest, zbog čega su ubrzo uhapšeni i stavljeni pod vojni sud…“ U knjizi Jovana Markuša nalaze se njihova imena.

Dokumenta o crkvi počinju od biografije Stefana Nemanje koju je napisao njegov sin Stefan Prvovenčani – Studenički tipik 1207. godine. „Rođenje njegovo bilo je u Zeti na Ribnici…“ Godine 1219. Sveti Sava utemeljuje Zetsku episkopiju…  Hrisovulja gospodara Zete Ivana Crnojevića datira iz 1482. Srpski svetitelji nalaze se na grafikama Prazničnog mineja Božidara Vukovića Podgoričanina iz 1538. godine. I tako dalje.

Antisrpska politika je jedina državna, ekonomska, kulturna i svaka druga politika režima u Crnoj Gori 21. veka. Ona dugorčno planira nestanak srpskog naroda i njegovih tragova. Deo tih dubokih tragova nalazi se u ovoj dragocenoj knjizi dokumenata, riznici srpske svesti i istine u Crnoj Gori.