Novica Petković (1941–2008)

Petković je bio jedan od najvećih znalaca srpske poezije, teoretičar književnosti, esejista, književni kritičar, član najuglednijih literarnih žirija, član Udruženja književnika Srbije, Predavao je na Univerzitetu u Sarajevu do 1983, kada je prešao u Beograd u Institut za književnost i umetnost. Za redovnog profesora beogradskog Filološkog fakulteta izabran je 1992. godine, gde je predavao Srpsku književnost 20. veka i Tumačenje književnog dela.

Bio je i redovni član Akademije nauka i umetnosti Republike Srpske, a neko vreme proveo je kao lektor na univerzitetu u Moskvi i na Humboltovom univerzitetu u Nemačkoj.

Bio je predsednik Srpske književne zadruge 1997–1999. godine.

Za zasluge na polju izučavanja srpske književnosti nagrađen je brojnim nagradama: od prve koju je dobio od lista „Mladost“ za esej, do najcenjenije nagrade za esejistiku „Đorđe Jovanović“. Za kritiku je osvojio nagradu „Milan Bogdanović“, za najbolji rad iz istorije književnosti nagradu Matice srpske „Mladen Leskovac“, za najbolji prevod zavredio je priznanje „Jovan Maksimović“, a nagrada Vukove zadužbine za umetnost Petkoviću je pripala za njegovo životno delo, kritičko izdanje Sabranih dela Momčila Nastasijevića u četiri toma.

U sećanju njegovih studenata ostaće divna predavanja koja je tihim glasom postupno kazivao u čuvenoj Sali 34 Filološkog fakulteta, ponirući sloj po sloj u neiscrpnu književnu tradiciju, otključavajući mladima i ona najsloženija dela. Čovek posebne harizme i skromnosti, strog ali i pun razumevanja, svoje akademce dobronamerno je savetovao da u tumačenju književnog dela uvek pođu od onog nejasnog i najtamnijeg mesta u tekstu, jer će ih baš ono odvesti do njegove suštine… Jer, kako je razmišljao, duhovne vrednosti literature počinju da zrače tek kad ih rasvetlimo i na dnevno svetlo izvedemo.

Povodom prerane smrti Novice Petkovića, prof. Jovan Delić je između ostalog rekao:

„Petković je dezideologizovao nastavu i usmjerio proučavanje savremene srpske književnosti prema poetici. Stavljao je akcenat na proučavanje pjesničkog jezika i stiha, na naratologiji i na novo uspostavljanje slike epohe, izgrađene na unutrašnjim principima proučavanja književnosti. U središte proučavanja došli su pisci i pjesnici koji su mijenjali ukus i ‘književnu gramatiku’, koji su primicali poeziju i prozu i ostali zagonetni, tamni, nejasni, tajnoviti: Borisav Stanković, Vladislav Petković Dis, Miloš Crnjanski, Momčilo Nastasijević, Rastko Petrović, Vasko Popa, Branko Miljković. Opisivane su poetičke promjene i inovacije.

Prve Petkovićeve knjige bile su književnokritičke (Artikulacija pesme, 1968. i Artikulacija pesme II, 1972). Petković se pokazao kao pristalica imanentnog pristupa koji nastoji da iznutra opiše ‘artikulaciju pesme’. Ovoga usmjerenja je i dvanaest radova objavljenih u trećem dijelu knjige Slovenske pčele u Gračanici (2007). Devet od tih naslova rezultat su rada u Vitalovom žiriju nagrade ‘Zlatni suncokret’, kojim je Novica Petković rukovodio od osnivanja 1996. do 2005. godine, podigavši za kratko vrijeme tu nagradu na najviši nivo.

Novica Petković je izuzetno doprineo metodologiji nauke o književnosti i teorijsko-metodološkoj misli kod Srba. Svi njegovi radovi su bili metodološki utemeljeni i inspirativni, ali su tri njegove knjige u cjelini metodološke prirode: Jezik u književnom delu (1975), Od formalizma ka semiotici (1984) i Elementi književne semiotike (1995). Visok metodološki doprinos imaju i Petkovićevi prevodi i komentari: da ništa drugo nije uradio nego što je preveo M. J. Lotmana (Predavanja iz strukturalne poetike i Struktura umetničkog teksta) i B. A. Uspenskog (Poetika kompozicije i Semiotika ikone), Petković bi zadužio srpsku nauku o književnosti i metodologiju. Polazeći od metodoloških postavki ruskih semiotičara, Petković se približio semiotički utemeljenoj teoriji kulture. To se naročito osjeća u njegovom tumačenju Stankovićeve Nečiste krvi i u posljednjoj knjizi – Slovenske pčele u Gračanici (2007). Opštiji metodološki značaj imaju i radovi sakuljeni u knjizi Poezija u ogledalu kritike (2007), objavljenoj u reprezentativnoj ediciji Matice srpske.

Priredio je Sabrana dela Momčila Nastasijevića u četiri toma (1991) i za to dobio Nagradu Vukove zadužbine; drugi tom Dela Miloša Crnjanskog (Priče o muškom, pripovetke i Dnevnik o Čarnojeviću) (1996); Sabrana dela Vladislava Petkovića Disa u dva toma (2003). Teško da se neko može pohvaliti da je razriješio i odgonetnuo više tajni od Novice Petkovića u radu na Nastasijeviću. Rezultat svoga tekstološkog rada Petković je teorijski i hermeneutički izložio u dragocjenoj knjizi Nastasijevićeva pesma u nastajanju (1995). Tekstološki rad je doveo istraživača do dragocjenih saznanja o stvaralačkim postupcima pjesnikovim i o samom stvaralačkom procesu, odnosno do razrešenja mnogih do tada pogrešno čitanih i tumačenih mjesta.

Petković je dao izuzetan doprinos proučavanju poetike srpske književnosti XX vijeka. Ovako usmjerene njegove knjige ostaće dugo podsticajne i neprevaziđene: Dva srpska romana. O Nečistoj krvi i Seobama (1989), Ogledi iz srpske poetike (1990, 2006), Lirika Miloša Crnjanskog (1994), Nastasijevićeva pesma u nastajanju (1995), Lirske epifanije Miloša Crnjanskog (1996), Ogledi o srpskim pesnicima (1999, 2004). Dovoljno za jedan radni vijek. Svoju književnoistorijsku skicu srpske književnosti XX vijeka Petković je obznanio kao Kratak pregled srpske književnosti XX vijeka (1994); iz te skice se sluti jedna zasnovana a nezavršena istorija književnosti.

Dragocjene su publikacije koje su nastale pod uredništvom i rukovodstvom Novice Petkovića u Institutu za književnost i umetnost u Beogradu, gdje je od 1986. rukovodio projektom ‘Poetika srpske književnosti’.

Novicu Petkovića pamte generacije studenata kao briljantnog predavača, strogog i pravednog ispitivača, dragocjenog i veoma zahtjevnog mentora. Njegovi studenti ga se najviše sjećaju. Petković se ostvario koliko u svojim djelima, toliko i u svojim studentima“.

Ne treba zaboraviti da književno delo živi i sve novijim i novijim čitanjima. Eto u to verujem, tom se verom branim u ovom opštem rasulu koje bi da nas raspameti… Izgleda da će erozija vrednosti iz naše duhovne i materijalne kulture dugo potrajati. I čovek se ne uplaši toliko spoljašnjeg razorilačkog pritiska koliko unutrašnjeg razgrađivanja. Ono iz nas samih izlazi. Zato su za nesigurno vreme u kome već živimo potrebni tihi i strpljivi radnici. I zato se ne uzdam ni u šta do u strpljiv i metodičan rad… (Prof. dr Novica Petković)

U čast akademika Novice Petkovića Srpska akademija nauka i umjetnosti objavila je Spomenicu akademiku Novici Petkoviću, zbornik radova šesnaest autora koji su pisali o životu i radu ovog istaknutog srpskog akademika, a čiji je urednik pesnik i akademik Rajko Petrov Nogo.

Profesor Miloš Kovačević je na promociji Spomenice istakao da je Novica Petković prvi književni teoretičar posle Bogdana Popovića koji se bavio stilistikom, a to znači da je prekinuo ćutanje koje je trajalo skoro 60 godina. Četrnaest knjiga koje je objavio Novica Petković temama kojima se bave, temeljnošću i naučnim karakterom svrstavaju ga, kako je istakao Miloš Kovačević, u najvećeg lingvistu među kritičarima i najvećeg kritičara među lingvistima.